नियमित बचत : के हो, के होइन ?

पृष्ठभूमि 
धादिङ मण्डली बचत तथा ऋण सहकारी संस्थाको सञ्चालक समिति बैठकमा हालै एउटा महत्त्वपूर्ण र गम्भीर विषयमा गहन बहस भएको थियो। बहसको मुख्य विषय के थियो भने  के 'नियमित बचत' सदस्यहरूका लागि केवल एउटा महिनाबारी निश्चित बचत रकम बुझाउने औपचारिकता मात्र हो वा यो नै सहकारीलाई दीर्घकालसम्म सुदृढ र दिगो राख्ने मुख्य आधार हो? साधारणतया सहकारी क्षेत्रमा बाह्य स्रोत वा ठूला निक्षेपबाट संस्था सञ्चालन गर्ने सोच पनि देखिन्छ। 

तर संस्थाको वास्तविक शक्ति र दिगोपना भनेको सदस्यहरूले निरन्तर रूपमा गर्ने सानो-सानो बचतमा नै आधारित हुन्छ। यससँगै अर्को व्यावहारिक नीतिगत प्रश्न पनि अगाडि आएको छ, के संस्थागत दिगोपनाका लागि सबै सदस्यहरूका लागि एउटै तोकिएको न्यूनतम बचत रकम अनिवार्य गरिनुपर्छ वा प्रत्येक सदस्यलाई आफ्नो आम्दानी र क्षमता अनुसार बचत रकम छनोट गर्ने छुट दिनुपर्छ? सञ्चालक समितिका रूपमा उपयुक्त निर्णयमा पुग्नुअघि संस्थाको जग, यसको मानवीय पक्ष र वर्तमान वित्तीय अवस्थालाई सूक्ष्म रूपमा विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

१,५८६ सदस्य र संकटमा जीवन जोगाउने साँचो सहारा धादिङ मण्डली साकोस सीमित व्यक्ति वा ठूला लगानीकर्ताहरूको पूँजीमा आधारित संस्था होइन। यसको पहिचान सामान्य तथा मिहिनेती नागरिकहरूसँग जोडिएको छ। २०८३ को श्रावण मसान्तसम्मको वित्तीय विवरण अनुसार यस संस्थामा १,५८६ जना सदस्यहरू आबद्ध हुनुहुन्छ, जसको कुल शेयर पूँजी रु. २,०१,८६,६०० पुगेको छ। स्वरोजगारमा संलग्न व्यक्तिहरू, कर्मचारीहरू, दैनिक ज्यालादारी श्रमिकहरू, मौसमी कामदारहरू तथा यातायात क्षेत्रका चालकहरू नै यस संस्थाका मुख्य आधार हुन्। यी सदस्यहरूले आफ्नो दैनिक कमाईबाट जम्मा गरेको रु. १०,८३,८७,५८३.३७ बचत नै संस्थाको मूल पूँजी हो।

सहकारी केवल अंक र ब्याजको हिसाब गर्ने थलो मात्र होइन, यो त सदस्यको संकटको सारथी हो। जब परिवारमा कसैलाई अचानक जटिल रोग लाग्छ, दुर्घटना हुन्छ वा व्यवसायमा ठूलो नोक्सानी हुन्छ, तब बैंकको जटिल प्रक्रिया वा साहुमहाजनको मिटरब्याजी चक्रभन्दा अघि सहकारी नै जीवनरक्षक बनेर उभिन्छ। यही नियमित बचतको जगमा बनेको कोषबाट आज २५६ जना सदस्यहरूमा रु. १०,५०,६१,११४.९५ ऋण लगानी गरी उनीहरूको गर्जो टार्न र जीवन बचाउन संस्था सफल भएको छ। त्यसैले धादिङ मण्डलीमा सङ्कलित रकम केवल निक्षेप मात्र नभई संकटको बेला ओत दिने छहारी बन्दै आएको छ।

सरकारी नीति, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड र वित्तीय स्थिति
सरकारी मापदण्ड, २०८२ र संस्थाको वित्तीय स्थिति सहकारी क्षेत्रलाई पारदर्शी र व्यवस्थित बनाउन राष्ट्रिय सहकारी प्राधिकरण/विभागले मिति २०८२/०२/०९ को निर्णयबाट "बचत तथा ऋणको मुख्य कारोबार गर्ने सहकारी संस्थाको सञ्चालक सम्बन्धमा जारी गरिएको नियामकीय मापदण्ड, २०८२" स्वीकृत गरी लागू गरेको छ। उक्त मापदण्डको बुँदा नं. ३.१ मा संस्थाले साधारण, नियमित र अधिकतम तीन वर्षसम्मको आवधिक बचत सञ्चालन गर्न सक्ने व्यवस्था गर्दै "नियमित बचतको अंश कुल बचतको न्यूनतम पच्चीस प्रतिशत (२५%) कायम गर्नुपर्नेछ" भनी स्पष्ट र अनिवार्य कानुनी निर्देशन दिएको छ।

यसको मुख्य कारण के हो भने, आवधिक वा साधारण निक्षेप जुनसुकै बेला फिर्ता हुनसक्ने भएकाले त्यसले तरलतामा जोखिम ल्याउन सक्छ, तर नियमित बचतले संस्थालाई सधैं स्थिर तरलता (Stable Liquidity) प्रदान गर्छ। हाल धादिङ मण्डलीमा रु. ४,३८,५९,०४८.१६ तरलता रकम रहेको छ, जुन कुल बचतको ४०.४६% हुन आउँछ। साथै, संस्थाको जगेडा कोष रु. ८०,४७,७८८.१५ र कुल सम्पत्ति रु. १५,१२,१३,६३१.०३ पुगिसकेको छ। नयाँ नियामकीय मापदण्ड २०८२ बमोजिम कुल बचतमा नियमित बचतको २५% हिस्सा सुनिश्चित गर्न र यो मजबुत वित्तीय स्वास्थ्यलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न नियमित बचतको निरन्तरता अनिवार्य छ।

नियमित बचत: के हो? 
नेपाल सरकारका हालैका नीतिगत परिवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डलाई समेत ध्यानमा राखी सञ्चालक समितिले अघि सारेको मिश्रित ढाँचा (Hybrid Model) अनुसार नियमित बचतको वास्तविक स्वरूप बुझ्न आवश्यक छ। वास्तवमा नियमित बचत भनेको संस्थाप्रतिको दायित्व र वित्तीय अनुशासन कायम राख्न सबै १,५८६ सदस्यहरूका लागि तोकिएको एउटा सानो, सहज र अनिवार्य आधार रकम हो।

उदाहरणका लागि प्रतिमहिना रु. १०० , २००,  ५०० वा रु. १,००० जस्ता न्यूनतम रकमले प्रत्येक सदस्यमा बचत गर्ने बानी बसाल्छ। यसका साथै, यो व्यवस्थाभित्र क्षमता अनुसारको छुट र लचकता पनि समावेश हुन्छ, जसअनुसार सदस्यको आम्दानी, व्यवसाय वा रोजगारीको प्रकृति हेरी उक्त न्यूनतम सीमाभन्दा माथि जति पनि रकम स्वेच्छाले बढाएर बचत गर्न पाइन्छ। तसर्थ, नियमित बचत भनेको केवल संस्थाको निक्षेप मात्र नभई स्थिर तरलता निर्माण गरेर कुनै पनि सङ्कटको समयमा सदस्यहरूको जीवन जोगाउने र उनीहरूलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने मजबुत संस्थागत पूँजी र जीवनरक्षक ढाल हो।

नियमित बचत: के होइन? 
यसको दोस्रो पक्षलाई हेर्दा, नियमित बचत भनेको सबै सदस्यहरूमाझ जबर्दस्ती थोपरिने कुनै आर्थिक भार वा सास्ती भने होइन। न्यून वा अनिश्चित आम्दानी भएका दैनिक ज्यालादारी श्रमिक, सवारी चालक वा मौसमी कामदार सदस्यहरूलाई गाह्रो हुने गरी ठूलो रकम अनिवार्य गर्नु नियमित बचतको उद्देश्य होइन। त्यसैगरी, यसको अर्थ पूर्ण रूपमा स्वेच्छाचारिता पनि होइन, जहाँ जसलाई जति मन लाग्यो त्यति बचत गर्ने वा महिनौंसम्म बचत नै नगर्दा पनि छुट पाइने अनुशासनहीन वातावरण सिर्जना होस् भन्ने हुन्छ।

नियमित बचत कुनै अल्पकालीन व्यापार वा केवल मुनाफा कमाउने र बाह्य ऋणमा चल्ने प्रणाली पनि होइन। यो त संकटका बेला प्रत्येक सदस्यको जीवन र भविष्य जोगाउन खडा गरिएको एउटा स्थायी, अनुशासित र पूर्ण रूपमा सुरक्षित सामाजिक दायित्व हो।

निष्कर्ष: 
वित्तीय अनुशासन र मानवीय दायित्वको सन्तुलन निष्कर्षमा, धादिङ मण्डली साकोसको ऐतिहासिक साख जोगाउन र १,५८६ जना सदस्यहरूको पसिना र भरोसाको कदर गर्न न्यूनतम अनिवार्य आधारदर र क्षमता अनुसार थप बचत गर्ने मिश्रित ढाँचा नै सबैभन्दा उपयुक्त र वैज्ञानिक देखिन्छ।

न्यूनतम आधारदरले संस्थागत अनुशासन र नियमितता प्रदान गर्छ भने, स्वेच्छिक थप बचतले संस्थाको पूँजी आधारलाई फराकिलो बनाउँछ। सदस्यहरूले मिहिनेतका साथ आर्जन गरेको पूँजीलाई सुरक्षित राख्दै, अप्ठ्यारो पर्दा प्रत्येक सदस्यको जीवन र भविष्य जोगाउनु तथा संस्थालाई दूरगामी रूपमा दिगो बनाउनु नै आजको सञ्चालक समितिको मूल दायित्व हो।

[लेखक: विनोद दुवाडी धादिङ मण्डली बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. का सञ्चालक समिति सदस्य हुनुहुन्छ। साथै, उहाँ हाल नेपालमा पीएचडी (PhD) शोधकर्ताका रूपमा अध्ययनरत हुनुहुन्छ।]