सहकारीको साधारण सभा : सदस्य स्वामित्व, पारदर्शिता र सुशासनको मेरुदण्ड

प्रस्तावना
सहकारी संस्था केवल आर्थिक लेनदेन गर्ने संगठन मात्र होइन, सामाजिक, साँस्कृतिक र शैक्षिक अभियानको पनि माध्यम हो । ‘साझा प्रयत्न, साझा लाभ’ भन्ने मूल मन्त्रमा आधारित सहकारीले सदस्यलाई एक आपसमा बाँध्ने, आर्थिक सशक्तीकरणमा अग्रसर बनाउने र सामाजिक उत्तरदायित्व पूरा गर्ने ध्येय राख्छ । सहकारीमा संस्थागत अभ्यासलाई अझ बलियो बनाउने प्रमुख आधार भनेको वार्षिक साधारण सभा हो ।

साधारण सभा कुनै पनि सहकारी संस्थाको सर्वाधिक उच्च निर्णय गर्ने निकाय हो जसले विगतको मूल्याङ्कन, वर्तमानको समीक्षा र भविष्यको बाटो स्पष्ट पार्छ । सदस्य सहभागिता, पारदर्शिता र लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई जीवन्त राख्ने प्रमुख माध्यम नै साधारण सभा हो ।

पृष्ठभूमि
सहकारीको अवधारणा नेपालमा औपचारिक रूपमा २०१३ सालमा बखान सिंह सहकारीबाट सुरु भए पनि यसको जरो अझ पुरानो सामुदायिक जीवनमा गाडिएको छ । ‘परस्पर सहयोग’ र ‘साझा श्रम’ नेपाली समाजको मौलिक विशेषता हो । पहिले गाउँठाउँमा परस्पर सहयोगमार्फत श्रमदान, पारस्परिक ऋण, सानो बचत गर्ने चलन सामान्य थियो । यही अभ्यासलाई व्यवस्थित रूप दिँदै सहकारी संस्थाहरू स्थापना भएका हुन् ।

सुरुवाती दिनदेखि नै सहकारीले सदस्य लोकतन्त्रलाई विशेष प्राथमिकता दियो । सबै सदस्यको बराबरी सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र संस्थालाई साझा स्वामित्वमा अगाडि बढाउने अभ्यासका रूपमा साधारण सभालाई संस्थागत गरियो । समयक्रममा कानुनी संरचना परिष्कृत हुँदै जाँदा आज साधारण सभा सहकारीको अपरिहार्य अङ्ग बनेको छ ।

कानुनी आधार
नेपालको सहकारी ऐन, २०७४ र सोअनुरूप बनेका नियमावलीले साधारण सभाको संरचना र कार्यविधिलाई स्पष्ट गरेका छन् ।

मुख्य प्रावधानहरू यसप्रकार छन् 
१) संस्था स्थापना भएपछि प्रारम्भिक साधारण सभा गर्नुपर्ने ।
२) हरेक सहकारी संस्थाले आर्थिक वर्ष समाप्त भएपछि एकपटक साधारण सभा अनिवार्य रूपमा गर्नुपर्ने ।
३) साधारण सभाबाट अनुमोदन नभएसम्म वार्षिक प्रतिवेदन र लेखापरीक्षणलाई अन्तिम मानिँदैन ।
४) साधारण सभामा सदस्यले प्रत्यक्ष प्रश्न सोध्ने, सुझाव दिने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने अधिकार पाउँछन् ।
५) साधारण सभाबाट सञ्चालक समिति, लेखा समिति वा अन्य आवश्यक उपसमितिहरूको निर्वाचन हुनसक्छ ।
यसरी कानुनले साधारण सभालाई सदस्य स्वामित्व र संस्थागत सुशासनको कानुनी आधारका रूपमा प्रत्याभूत गरेको छ ।

साधारण सभामा प्रस्तुत हुने प्रमुख विषयहरू
१) वार्षिक प्रतिवेदन
अध्यक्ष वा प्रमुख कार्यकारी अधिकृतले विगत वर्षमा सम्पन्न कार्यक्रम, सदस्य वृद्धि, निक्षेप संकलन, ऋण प्रवाह, सामाजिक उत्तरदायित्वका कामहरू, उपलब्धि र समस्या सदस्यमाझ प्रस्तुत गर्दछ ।

२) लेखापरीक्षण प्रतिवेदन
स्वीकृत लेखापरीक्षकले संस्थाको वित्तीय विवरण-नाफा-नोक्सानी, ब्यालेन्स सिट, नगद प्रवाह विवरण र लेखापरीक्षणको निष्कर्ष प्रस्तुत गर्दछ ।

३) नाफा वितरण र कोष व्यवस्थापन
नाफाबाट कानुनी कोष, रिजर्भ (जगेडा) कोष, शिक्षा कोष, सामाजिक उत्तरदायित्व कोषमा रकम छुट्याइन्छ । बाँकी रकम लाभांशका रूपमा सदस्यलाई वितरण हुन्छ ।

४) आगामी वर्षको बजेट र योजना
संस्थाले आगामी वर्षमा गर्ने योजना र बजेट प्रस्तुत गर्दछ । यसले सहकारीलाई स्पष्ट दिशा दिन्छ ।

५) निर्वाचन प्रक्रिया
सञ्चालक समितिको कार्यकाल समाप्त भएमा साधारण सभामार्फत नयाँ समिति चयन वा निर्वाचन गरिन्छ । यसले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई बलियो बनाउँछ ।

६) अन्य प्रस्ताव र निर्णय
संस्थाको नीति संशोधन, नयाँ परियोजना सुरु गर्ने, भवन खरिद, सेवा केन्द्र विस्तार, एकीकरण वा विघटन सदस्य हितमा आवश्यक अन्य निर्णयहरू पनि साधारण सभामै हुन्छन् ।

साधारण सभाको महत्व
१) सदस्य स्वामित्व : सहकारी सदस्यकै हो भन्ने भावनालाई बलियो बनाउँछ ।
२) पारदर्शिता र जवाफदेहिता : सञ्चालक समितिको काम सदस्यको समीक्षामा आउँछ ।
३) लोकतान्त्रिक अभ्यास : सदस्यले प्रत्यक्ष रूपमा निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने अवसर ।
४) रणनीतिक मार्गनिर्देशन : भविष्यको योजना र प्राथमिकता तय गर्ने ।
६) सामाजिक एकता : सदस्यबीच आपसी संवाद र सहकार्यलाई मजबुत बनाउने ।
७) शिक्षा र सचेतना : सदस्यलाई सहकारी सिद्धान्त, वित्तीय अनुशासन र सामाजिक जिम्मेवारीबारे सचेत बनाउने ।

साधारण सभाको प्रक्रिया
१) तयारी चरण : सभा बोलाउने निर्णय, मिति निर्धारण, सदस्यलाई सूचना दिने, प्रतिवेदन छपाई गर्न ।
२)  उद्घाटन चरण : अध्यक्ष वा प्रमुख अतिथिद्वारा उद्घाटन, स्वागत मन्तव्य, सभाको एजेन्डा प्रस्तुत ।
३) कार्यसूची अनुसार छलफल : प्रतिवेदन, लेखापरीक्षण, बजेट, नाफा वितरण र अन्य विषयमा क्रमशः छलफल ।
४) निर्णय प्रक्रिया : सदस्यको बहुमतका आधारमा निर्णय अनुमोदन ।
५) समापन चरण : सभाको निष्कर्ष, धन्यवाद ज्ञापन र भविष्यका योजनाको संक्षिप्त प्रस्तुति ।

हालका चुनौतीहरू
१) साधारण सभा केवल औपचारिकतामा सीमित हुने ।
२) सदस्यहरूको सक्रिय सहभागिता कम हुने ।
३) वित्तीय विवरण बुझ्ने क्षमता न्यून हुने ।
४) पारदर्शितामा कमी देखिने ।
५) महिला, युवा तथा सीमान्तकृत समूहको आवाज नउठ्ने ।
६) प्रविधिको प्रयोग नगर्ने वा ढिलो गर्ने ।

सुधारका उपाय
१) सदस्य शिक्षा कार्यक्रम : निरन्तर सचेतना, तालिम र वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन ।
२) सहज प्रतिवेदन : प्राविधिक भाषाभन्दा सरल र बुझिने शैलीमा प्रतिवेदन तयार गर्ने ।
३) सूचना प्रविधिको प्रयोग : अनलाइन सूचना, ई मतदान, मोबाइल एपमार्फत सदस्य सहभागिता बढाउने ।
४) समावेशी सहभागिता : महिला, युवा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र सीमान्तकृत समुदायलाई अग्राधिकार दिने ।
५) पारदर्शी प्रणाली : आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली बलियो बनाउने, लेखापरीक्षण समयमै गर्ने ।
६. सदस्यसँग संवाद : साधारण सभा बाहेक नियमित अन्तरक्रिया कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।

सदस्य शिक्षा र क्षमता विकास
साधारण सभालाई प्रभावकारी बनाउन सदस्य शिक्षित र सचेत हुनु अपरिहार्य छ । सदस्यलाई सहकारी सिद्धान्त, आर्थिक व्यवस्थापन, लाभांश प्रणाली, ऋण प्रवाह प्रक्रिया, जोखिम व्यवस्थापनबारे निरन्तर सिकाइ र तालिम दिनुपर्छ । यसले सदस्यलाई मात्र बलियो बनाउँदैन, संस्थाको दिगोपनालाई पनि सुनिश्चित गर्छ ।

भविष्य दृष्टिकोण
सहकारीको साधारण सभाले केवल विगतको समीक्षा गर्ने मात्र होइन, भविष्यको दृष्टिकोण पनि स्पष्ट पार्नुपर्छ ।
१) डिजिटल सहकारी विधिमैत्री बनाउँदै सदस्यलाई तत्काल सूचना दिन सक्ने प्रणालीको विकास गर्ने ।
२) हरित सहकारी वातावरणीय संरक्षण र नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी गर्ने ।
३) समावेशी सहकारी सबै वर्ग, लिङ्ग, उमेर र समुदायको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने ।
४) गुणस्तरीय सेवा  सदस्यलाई बजारमैत्री, नवीन र दिगो सेवा दिने ।

निष्कर्ष
सहकारीको साधारण सभा केवल एक वार्षिक कार्यक्रम होइन, यो संस्थाको जीवन्तता र लोकतान्त्रिक अभ्यासको मेरुदण्ड हो । यसले सदस्य स्वामित्वलाई अनुभूति दिलाउँछ । सञ्चालक समितिलाई जवाफदेही बनाउँछ र संस्थालाई दिगो मार्गमा अगाडि बढाउँछ । 

आजको परिवेशमा सहकारीलाई बलियो बनाउन साधारण सभालाई औपचारिकतामा सीमित नगरी सदस्य सहभागिता, पारदर्शिता, शिक्षा र सुशासनको वास्तविक अभ्यासको रूपमा लिनु आवश्यक छ । यदि प्रत्येक सहकारी संस्थाले साधारण सभालाई प्रभावकारी, समावेशी र पारदर्र्र्र्शी रूपमा सम्पन्न गर्न सक्यो भने सहकारी आन्दोलन अझ सबल, सक्षम र समाजपरिवर्तनकारी शक्तिका रूपमा उभिन सक्नेछ । (लेखक सुयोग्य बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लि. काठमाडौंका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्)