सहकारी सूचना प्रणाली अडिट: पारदर्शिता, सुरक्षा र स्थायीत्वका लागि आवश्यक कदम

नेपालको सहकारी क्षेत्र दशकौँ देखिको वित्तीय समावेशीकरणको मुख्य आधार रहँदै आएको छ। सहकारी संस्थाहरू ग्रामिण क्षेत्रमा बचत, ऋण, बीमा, कृषि उत्पादन, उपभोक्ता सेवा, तथा महिलामैत्री वित्तीय पहुँचको संयन्त्र बनेका छन्। हालसम्म देशभर  ३२ हजारभन्दा बढी सहकारी संस्था दर्ता भइसकेका छन्, जसमा लाखौँ नागरिक सदस्यको रूपमा संलग्न छन्। तर, यो संख्यात्मक वृद्धि मात्र पर्याप्त छैन ।गुणस्तरीय सुधार, पारदर्शिता, सुशासन र प्रविधिमा समुचित लगानी नभएसम्म सहकारी प्रणाली दिगो बन्न सक्दैन।

पछिल्लो समय सहकारीहरूमा वित्तीय अपारदर्शिता, ऋण फिर्ता असफलता, ब्यवस्थापनमा लापरवाही, तथा रकम दुरुपयोगका समाचारहरू सर्वसाधारणका लागि चिन्ताको विषय बनेका छन्। सहकारी क्षेत्र सुधार सुझाव कार्यदलको प्रतिवेदन (२०८०) तथा विभिन्न सञ्चार माध्यमका अनुसन्धान रिपोर्टहरूले यी समस्या सतही नभई प्रणालीगत रहेको प्रष्ट पारेका छन्।

यिनै चुनौतीहरूको दीर्घकालीन समाधानका रूपमा आयोजित सहकारी डिजिटल सम्मेलन २०८१ ले सहकारी संस्थाहरूको सञ्चालनमा डिजिटल रूपान्तरण अपरिहार्य भएको निष्कर्ष निकालेको थियो। तर, डिजिटल प्रविधिको प्रयोग मात्रले पारदर्शिता, सुरक्षा र विश्वास फर्किँदैन। प्रविधि सही रूपमा काम गरिरहेको छ कि छैन, जोखिम छ कि छैन भन्ने मूल्याङ्कन जरुरी हुन्छ। यही ठाउँमा सूचना प्रणाली अडिट (IS Audit) अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

के हो सूचना प्रणाली अडिट (IS Audit) ?
सूचना प्रणाली अडिट भनेको कुनै पनि संस्थाले प्रयोग गरिरहेको सफ्टवेयर प्रणाली, डाटा भण्डारण, पहुँच नियन्त्रण, र प्रविधिसम्बन्धी सुरक्षा उपायहरूको समग्र मूल्याङ्कन प्रक्रिया हो। यसले संस्था डिजिटल प्रविधिको प्रयोगमा कत्तिको सक्षम छ भन्ने मात्र होइन, प्रविधिबाट प्राप्त सूचना कत्तिको भरपर्दो र सुरक्षित छ भन्ने समेत मूल्याङ्कन गर्छ।
यसमा निम्न पक्षहरू समावेश हुन्छन्:

-      सफ्टवेयर प्रणालीको डिजाइन र सञ्चालन मूल्याङ्कन

-      डाटा इंटेग्रिटी (डेटा परिवर्तन भएको छ/छैन भन्ने)

-      प्रयोगकर्ताको पहुँच नियन्त्र

-      सिस्टमको ब्याकअप र रिकभरी योजना

-     प्रणालीमा हुने सम्भावित साइबर आक्रमणको जोखिम मूल्याङ्कन

सहकारी संस्थाहरूमा किन आवश्यक छ IS अडिट?

१. डिजिटल प्रणालीको विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्न
अहिले अधिकांश सहकारी संस्थाहरूले लेखाप्रणाली तथा ग्राहक सेवा डिजिटल प्रणालीमार्फत सञ्चालन गरिरहेका छन्। यस्ता प्रणालीहरू सही रूपमा चलिरहेका छन् कि छैनन् भन्ने थाहा पाउन IS अडिट अनिवार्य हुन्छ। यदि सफ्टवेयरमा त्रुटि छ भने वित्तीय विवरण नै गलत हुन सक्छ — जसले सदस्यको पैसा जोखिममा पार्न सक्छ।
उदाहरणस्वरूप, कतिपय सहकारीमा एकै सदस्यका नाममा दोहोरो ऋण स्वीकृति भएको घटना देखिन्छ। यस्ता घटना प्रणालीको डिजाइन त्रुटि वा पहुँच व्यवस्थापनमा कमजोरीका कारण हुन सक्छ।

२. पारदर्शिता र सुशासनमा सुधार
सहकारी संस्थामा लेखा प्रणाली, ब्यवस्थापन, तथा निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता नभएको खण्डमा भ्रष्टाचारको सम्भावना अत्यधिक हुन्छ। IS अडिटले अनधिकृत कारोबार, प्रणालीको दुरुपयोग, तथा भित्र–भित्रै भइरहेका अनियमितता उजागर गर्न सक्ने क्षमता राख्छ।

बोर्ड वा व्यवस्थापनले चाहेर पनि सदस्यहरूको डाटा परिवर्तन, खातामा अनधिकृत चलखेल गर्न नसक्ने वातावरण बनाउन IS अडिटले सघाउँछ।

३. साइबर सुरक्षाको मूल्याङ्कन र मजबुतीकरण
अब सहकारी संस्थाहरूले राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणालीसँग जोडिने, मोबाइल बैंकिङ सेवा दिन थालेका छन्। साथसाथै, CoPoMIS जस्तो केन्द्रीय सूचना प्रणालीसँग सहकारीहरू आबद्ध हुन थालेका छन्। यस्तो अवस्थामा कुनै एक कमजोर प्रणालीले सम्पूर्ण नेटवर्कलाई खतरा पुर्‍याउन सक्छ।

IS अडिटमार्फत प्रणालीको एन्क्रिप्शन, डेटा एक्सेस नियन्त्रण, ब्याकअप व्यवस्था, तथा आपतकालीन पुनर्स्थापना योजना मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।

४. लेखापरीक्षणको भरपर्दोपनामा विश्वास दिलाउन
आजभोलि अधिकांश लेखापरीक्षण IS प्रणालीबाट प्राप्त डेटा र रिपोर्टमा आधारित हुन्छ। यदि उक्त प्रणाली नै अडिट गरिएको छैन भने, त्यसबाट निस्किएका तथ्यांकमा त्रुटि हुने सम्भावना उच्च हुन्छ। यस्तो अवस्थामा लेखापरीक्षणको निष्कर्ष स्वयंप्रति विश्वास गर्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले, IS अडिटले लेखापरीक्षणलाई प्रमाणिक बनाउने आधार तयार पार्दछ।

५. सदस्यहरूको विश्वास निर्माण
जस सहकारीमा प्रविधिमा पारदर्शिता, डेटा सुरक्षा र उत्तरदायित्व छ, त्यहाँ सदस्यहरू ढुक्क हुन्छन्। सदस्यको बचत सुरक्षित रहेको, र संस्थाको रिपोर्टिङ विश्वसनीय रहेको महसुस हुन थाल्छ।

६.  पछिल्लो घटना र IS अडिटको आवश्यकताको पुष्टि
नेपालका धेरै सहकारीहरूले हाल सूचना प्रणाली (IS system) मार्फत लेखा र ऋण व्यवस्थापन गरिरहेका छन्। तर, प्रणालीको पूर्ण अडिट नगरिएको अवस्थामा, दिइएको विवरणमा केही त्रुटिहरू हुनसक्छन्, जसको कारण Statutory Audit ले वास्तविक जोखिमको पहिचान गर्न असमर्थ रहन सक्छ।

उत्कृष्ट भनिएका कतिपय सहकारीहरुमा समेत आर्थिक अपचलनका विषयहरु सञ्चार माध्यममा आउने गरेको पाइन्छ ।  यसैले, सहकारीहरूले आफ्नो वित्तीय पारदर्शिता र विश्वास कायम गर्न, साथै भविष्यमा यस्ता घटना नदोहोरिने सुनिश्चितता गर्न, नियमित रूपमा IS अडिट समावेश गर्नु अपरिहार्य छ।

समयमै सूचना प्रणालीको कमजोर पक्षलाई पहिचान गरी, आवश्यक सुधारात्मक कदमहरू चालिएमा, यस्ता आर्थिक अपचलनका घटनाहरूलाई कम गर्न सकिने सम्भावना रहेको स्पष्ट छ।
 
अब के गर्न सकिन्छ?
सहकारी क्षेत्रलाई डिजिटल युगमा समावेश गराउन निम्न रणनीति अवलम्बन गर्न सकिन्छ:
-      सहकारी विभागले सहकारी संघ संस्थामा प्रयोग हुने कार्यक्रमणिका (Software) लगायत सूचना प्रणालीको प्रारम्भिक परीक्षण गरी सूचीकरण गर्ने ।
-      IS अडिटलाई कानुनी रूपमा अनिवार्य बनाउने: मध्यम तथा ठूला सहकारीहरूले वार्षिक लेखा परीक्षणसँगै IS अडिट पनि गर्नुपर्छ भन्ने व्यवस्था कानुनमा समावेश गर्नुपर्छ।

-      विशेष IS अडिट गाइडलाइन विकास गर्ने: सहकारीको प्रकृति विशेष भएकाले त्यसअनुसारको अडिट गाइडलाइन तयार गर्न सहकारी विभाग, NCFL, NEFSCUN, NCBL र प्राविधिक विज्ञहरूको सहकार्य आवश्यक छ।

-      मानव संशाधन तयार पार्ने: आन्तरिक अडिटर, व्यवस्थापक, तथा प्रविधिकर्मीहरूलाई IS अडिटसम्बन्धी आधारभूत तालिम दिइनुपर्छ।

-      सहकारीहरूलाई स्वयं मूल्याङ्कनको अभ्यास गराउने: सरल चेकलिष्ट बनाइ सहकारीले आफैं आफ्नो प्रणाली परीक्षण गर्ने व्यवस्था मिलाउन सकिन्छ।

निष्कर्ष

सूचना प्रणाली अडिट सहकारीहरूको वित्तीय अनुशासन, प्रविधि पारदर्शिता, र साइबर सुरक्षाको मेरुदण्ड बन्न सक्छ। वर्तमान समस्याहरूलाई समाधान गर्दै भविष्यमा सहकारी प्रणाली दिगो बनाउने हो भने IS अडिटलाई नीति, तालिम, र व्यवहारमा प्राथमिकता दिनु आजको आवश्यकता हो। डिजिटल युगमा सहकारीले प्रविधिको भरपर्दो प्रयोग गर्न सके मात्र जनताको विश्वास फर्काउन सकिन्छ र समावेशी आर्थिक प्रणालीलाई मजबुत बनाउन सकिन्छ।

[नोट: यो लेख र यससँग सम्बन्धित चित्र तयार गर्न AI को सहयोग लिइएको छ।]